sáng tạo
Kiến trúc
Tập 6 podcast
Giả thuyết kiến trúc
Architecture Hypothesis
.png)
Một không gian khuyến khích tính sáng tạo cần hạn chế sự áp đặt trong thiết kế, thay vào đó, nên suy tư nhiều hơn về khả năng cá nhân hóa không gian trong quá trình sử dụng, đồng thời đẩy mạnh các tương tác diễn ra bên trong công trình.
Khi nói về một không gian sáng tạo chúng ta dễ liên tưởng đến những không gian được tạo hình độc đáo, đa dạng về màu sắc và chi tiết. Nhưng các không gian được thiết kế thể hiện sức sáng tạo và quan điểm tạo hình mới mẻ của kiến trúc sư, chưa chắc khuyến khích sự sáng tạo của người sử dụng. Một không gian khuyến khích tính sáng tạo cần hạn chế sự áp đặt trong thiết kế, thay vào đó, nên suy tư nhiều hơn về khả năng cá nhân hóa không gian trong quá trình sử dụng, đồng thời đẩy mạnh các tương tác diễn ra bên trong công trình.
Tổ hợp trụ sở-văn phòng của Apple được hợp thành bởi các khối nhà thấp tầng trải rộng trên một khu đất 71ha ở Cupertino, California.
Liệu không gian có tác động đến sức sáng tạo?
Không gian có tác động lớn đến khả năng sáng tạo của con người. Trong giai đoạn khoảng từ 3-7 tuổi đầu đời, tính sáng tạo chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường xung quanh [1]. Cụ thể hơn, môi trường vật lý tác động đến khả năng tư duy của con người thông qua cách thức tiếp nhận thông tin và khả năng tiếp cận phương tiện làm việc. Bên cạnh đó, môi trường xung quanh cũng quyết định sự liên tục hoặc gián đoạn của quá trình tư duy. Việc các công ty công nghệ lớn như Apple, Alphabet-Google hay Meta-Facebook chọn các thiết kế văn phòng kiểu mới hướng đến khuyến khích sự sáng tạo cho nhân viên, cũng phần nào cho thấy ý thức về các tác động trực tiếp của không gian đến tính sáng tạo. Trong một bài báo khoa học từ đại học kinh tế Copenhagen có tựa đề “môi trường vật lý của sự sáng tạo”, giáo sư Tore Kristensen đã kết luận không gian vật lý chính là một lợi thế cạnh tranh trong công nghiệp sáng tạo [2].
Mô hình mặt bằng trụ sở Facebook ở Menlo Park. Một thiết kế với các không gian liên thông và trải rộng nhằm tăng cường tối đa sự tương tác giữa các hoạt động trong công trình.
Khi việc sáng tạo trở nên quan trọng trong thời đại thông tin, việc tìm ra giải pháp cho một không gian khuyến khích sáng tạo được mang ra thảo luận rộng rãi với sự tham gia của các nhà xã hội học, đô thị học, kinh tế và cả các kiến trúc sư. Nhiều lý thuyết cũng đã được viện dẫn để làm sáng tỏ vấn đề này chẳng hạn như “nơi chốn thứ ba” (Third place) của nhà đô thị học Ray Oldenburg, hay khái niệm “lan tỏa kiến thức” (Knowledge spillovers) được nêu ra bởi Jane Jacobs, một nhà phê bình nổi tiếng người Mỹ. Nhìn chung, ba đặc tính không thể thiếu của một không gian khuyến khích sáng tạo đó là đẩy mạnh sự tương tác, khuyến khích cá nhân hóa không gian và hạn chế không gian chức năng cứng.
Cho phép người sử dụng mường tượng, sắp đặt và tái thiết kế không gian cũng là một cách khuyến khích sự sáng tạo.
Khách hàng làm việc tại một quán cafe ở Toronto Canada. Các nơi chốn thứ ba như quán cafe cũng là một địa điểm làm việc yêu thích của nhiều người.
Đẩy mạnh sự tương tác
.png)
Không phải ngẫu nhiên mà trụ sở của các công ty công nghệ hàng đầu như Apple, Alphabet và Meta ưu tiên các phương án thiết kế trải dài theo chiều ngang thay vì các tòa cao ốc nhiều tầng được kết nối bằng thang máy. Trong khi cấu trúc cao tầng kết hợp với thang máy tạo thành các không gian độc lập và đứt đoạn xếp chồng lên nhau, thì các khuôn viên trải rộng lại tạo ra một chuỗi các không gian kết nối liên tục thúc đẩy tối đa sự gặp gỡ và tương tác ở văn phòng. Trong một nghiên cứu về tương quan giữa chất lượng công việc và khoảng cách vật lý, Isaac Kohane, nhà nghiên cứu từ trường y khoa thuộc đại học Harvard, đã nhận ra rằng các công trình nghiên cứu có chất lượng cao thường thuộc về những nhóm tác giả hoạt động gần nhau trong bán kính 10 mét, từ đó ông đưa ra kết luận về một không gian làm việc hiệu quả, đó là “các kiến trúc được tạo ra nhằm tăng cường tương tác vật lý một cách thường xuyên và ngẫu nhiên” giữa người với người [3].
.png)
Trụ sở Facebook ở Menlo Park do KTS. Frank Gehry thiết kế có thể coi là một ví dụ hay về không gian khuyến khích sáng tạo thông qua tương tác. Toàn bộ các khu làm việc được trải ra trên một mặt bằng rộng. Văn phòng như một thành phố sáng tạo với các lối đi và nhiều không gian lớn, nhỏ đan xen tạo cơ hội gặp gỡ, tương tác tối đa giữa nhân viên.
Trong một số nghiên cứu về việc tạo ra không gian tăng cường tương tác, lý thuyết về “nơi chốn thứ 3” của Ray Oldenburg thường được dẫn ra như một tiền đề cho các không gian sáng tạo và cởi mở. Theo Oldenburg và Brissett, “nơi chốn thứ 3” là vùng nằm giữa nhà ở (nơi chốn thứ nhất - first place) và nơi làm việc (nơi chốn thứ 2 - second place). Ở đó mọi người có thể gặp nhau, trò chuyện, kết giao bằng hữu và tạo dựng thêm nhiều mối quan hệ, các không gian này giúp cho nhiều ý tưởng mới nảy nở. Không gian thứ 3 có thể là một quán cafe, một quán bar, salon tóc, nhà cộng đồng hoặc bất kỳ không gian nào đẩy mạnh sự tương tác.
Tòa nhà 20 trong khuôn viên viện công nghệ Massachusetts.
Khuyến khích cá nhân hóa không gian
Việc cho phép người sử dụng mường tượng, sắp đặt và tái thiết kế không gian cũng là một cách khuyến khích sự sáng tạo. Trong cuốn Xây dựng một không gian cho sáng tạo (Making space for creativity) do đại học Brighton xuất bản năm 2010, có đề cập tới khái niệm không gian nội tâm (interpersonal space) là một phần quan trọng trong sáng tạo. Đây là nơi các ý tưởng mơ mộng và tưởng tượng được tự do diễn ra bên trong tâm trí, chúng cũng là nguồn dưỡng chất cho sáng tạo [4]. Thông qua việc tái sắp xếp và xây dựng lại môi trường vật lý theo ý thích cá nhân, quá trình tưởng tượng càng được đẩy mạnh, từ đó nâng cao khả năng sáng tạo. Đó có thể là những không gian làm việc mang tính chia sẻ hoặc những vùng trống cho phép người sử dụng tái sắp xếp và thay đổi theo sở thích cá nhân. Việc Google cho phép nhân viên tự thiết kế góc làm việc cũng là một cách khuyến khích cá nhân hóa không gian.
Chiếc hộp thời gian lưu trữ kỷ niệm của tòa nhà số 20 được tạo ra vào năm 1998. Chiếc hộp sẽ được mở vào năm 2053, 55 năm sau khi tòa nhà bị phá bỏ.
Hạn chế không gian chức năng cứng
.png)
Không gian làm việc tại tòa nhà số 360 Saint Jacques, Montréal do KTS Henri Cleinge thiết kế. Dự án là một công trình tái thiết lại trụ sở Royal Bank of Canada . Không gian sáng tạo này được đề xuất trên cơ sở bảo tồn tòa nhà ngân hàng có từ năm 1928
Một điểm quan trọng khác để tạo ra không gian khuyến khích sáng tạo đó là giảm thiểu các không gian có chức năng cứng. Tòa nhà số 20 trong khuôn viên viện công nghệ Massachusetts (MIT) là một ví dụ hay về khả năng khuyến khích sáng tạo của một không gian không chịu sự áp đặt. Tòa nhà này ban đầu được dự tính là một công trình nhà tạm dựng lên giữa thế chiến thứ II, tính tạm bợ và cấp bách của kiến trúc này được thể hiện qua việc đưa vào sử dụng khi chưa vượt qua được các quy định về phòng cháy. Kế hoạch tháo dỡ tòa nhà sau thế chiến cũng bị phá sản trước áp lực cơ sở vật chất của MIT lúc bấy giờ. Vì thế, thay vì phá dỡ, MIT chuyển các phòng nghiên cứu điện, khoa học hạt nhân, khoa ngôn ngữ học về đây. Mặc dù chỉ là một cấu trúc khung gỗ đơn sơ với các không gian trống, đây lại là nơi ra đời của nhiều phát minh quan trọng chẳng hạn như trò chơi điện tử, các phát kiến cho công nghệ chụp ảnh tốc độ cao (high-speed photography), và các phát hiện vật lí đầu tiên tạo tiền đề phát minh lò vi sóng. Với việc sinh viên có thể tự do di dời tường vách để tạo ra các không gian chức năng mới, tòa nhà 20 đã khuyến khích sự sáng tạo của người sử dụng. Cho đến khi chính thức bị tháo dỡ vào năm 1998, tòa nhà này vẫn là một huyền thoại về phát minh và sáng tạo [5]. Vì vốn dĩ là một công trình dã chiến, sự thành công của tòa nhà về mặt sáng tạo tất nhiên không liên quan đến kiến trúc sư, thay vào đó, nó được tạo ra bởi chính người sử dụng. Có thể nói, tòa nhà số 20 trở thành một không gian tăng cường sáng tạo nhờ loại bỏ sự áp đặt của các chức năng cứng và tạo ra một không gian chức năng mềm, linh hoạt.
Ngày nay, chúng ta có thể nhận thấy xu hướng tạo ra không gian sáng tạo thông qua sự mềm hóa các không gian chức năng cứng bằng cách kết hợp và xóa nhòa ranh giới của chúng. Nơi chốn thứ nhất là nhà ở kết hợp với nơi chốn thứ hai là nơi làm việc tạo nên mô hình coliving, hay như coworking là sự kết hợp giữa nơi làm việc và không gian gặp gỡ, còn comingling là nơi không gian gặp gỡ và không gian sống gặp nhau. Sự mềm hóa này càng trở nên triệt để hơn với lý thuyết “nơi chốn thứ tư” (fourth place) do tiến sĩ Arnault Morisson trình bày vào năm 2018, nghiên cứu thông qua ví dụ về dự án Station F nhằm chỉ ra khả năng của một không gian kết hợp cả làm việc, sinh sống và gặp gỡ từ đó đặt ra một ý tưởng mới về nơi chốn thứ tư. Nhìn chung, hạn chế các không gian chức năng cứng hay kết hợp và mềm hóa chúng là một thủ pháp hay để thiết kế các không gian sáng tạo.
Tạm kết
Một không gian ấn tượng thể hiện được cá tính và cái gu của người thiết kế không đồng nghĩa với việc thúc đẩy sự sáng tạo của người dùng. Tạo ra cái mới mẻ không nên xem là đặc quyền của giới làm nghề thiết kế, thay vào đó, đẩy mạnh sự tương tác, khuyến khích cá nhân hóa không gian, và hạn chế gò bó các hoạt động, có lẽ là đủ cho môi trường sáng tạo bắt đầu vận hành.
Không gian mở bên trong Station F. Paris
Các bạn vừa xem xong phần nội dung của Tập6 Podcast Giả thuyết kiến trúc
Nếu cảm thấy nội dung này có ích, rất mong các bạn ủng hộ cafe cho
[1] Azeri, A. R. K. et al .(2014). Effective Design Principles in Promotion of Children’s Creativity in Residential Spaces. Procedia - Social and Behavioral Sciences, No.202, trang 32
[2] Kristensen, T. (2004). The Physical Context of Creativity. Creativity and innovation management, Vol.13 (No.2), trang 89
[3] Lehrer, J. (2012 Jan 22). Groupthink The brainstorming myth. The New Yorker
[4] Martin, P. (2010). Making space for creativity. University of Brighton. trang 24
[5] Molly, J. C. (2013). Can Architecture Make Us More Creative?. Archdaily
[6] Morisson A. (2019). A Typology of Places in the Knowledge Economy: Towards the Fourth Place. In: Calabrò F., Della Spina L., Bevilacqua C. (eds). New Metropolitan Perspectives. ISHT 2018. Smart Innovation, Systems and Technologies, vol 100 (pp 444-451).
Theo dõi Fanpage của
Giả thuyết kiến trúc để nhận thông tin về các nội dung mới trên AHpatron